Thuộc thôn Bản Mường, xã Phú Linh, tỉnh Tuyên Quang, chùa Bình Lâm nép mình bên dãy núi Bản Mường. Không gian thanh tĩnh, tách biệt với sự ồn ào của cuộc sống thường ngày, tạo nên nét riêng cho ngôi chùa cổ giữa vùng đất miền biên viễn.
Chùa Bình Lâm, tên chữ là Bình Lâm tự, là một trong số ít những ngôi chùa cổ được biết đến ở vùng đất Tuyên Quang xưa. Theo tư liệu lịch sử, ngôi chùa ban đầu nằm dưới chân ngọn núi đối diện vị trí hiện nay. Sau khi công trình cũ bị hư hỏng, năm 2007, chính quyền và người dân địa phương đã phục dựng chùa tại thôn Bản Mường.
Ngôi chùa hiện nay có diện tích khoảng 140 m², kiến trúc không lớn, không có những công trình đồ sộ. Tuy nhiên, phía sau vẻ ngoài khiêm nhường là một di sản có lịch sử hơn 7 thế kỷ, gắn với sự hiện diện của Phật giáo và đời sống tín ngưỡng của cư dân vùng đất Phú Linh.
Không gian khuôn viên chùa Bình Lâm mang vẻ yên tĩnh, giản dị.
Với người dân địa phương, đây không chỉ là nơi thắp hương, lễ Phật vào những ngày đầu tháng, ngày rằm hay dịp đầu năm mới, mà còn là nơi lưu giữ một phần ký ức lịch sử của vùng đất.
Điểm đặc biệt nhất của Bình Lâm tự là quả Đại hồng chung được đúc từ thời Trần, có niên đại năm 1295. Hiện vật đã tồn tại hơn 730 năm, được công nhận là Bảo vật quốc gia vào tháng 12/2013. Đây cũng là một trong những quả chuông có niên đại sớm nhất được biết đến ở Việt Nam.
Quả chuông được đúc nguyên khối bằng đồng, cao 101 cm, đường kính miệng 59 cm, nặng 193 kg. Theo minh văn trên thân chuông, hiện vật được đúc vào giờ Ngọ, ngày Rằm tháng Ba năm Ất Mùi (1295), dưới triều vua Trần Anh Tông.
Quai chuông được tạo tác công phu với hình tượng đôi Bồ Lao đấu lưng vào nhau.
Thân Bồ Lao mập mạp, phủ kín vảy cá chép, uốn cong tạo thành núm treo. Mỗi hình tượng có 2 chân, mỗi chân 4 móng sắc nhọn quắp chặt xuống nóc chuông. Cách tạo hình đối xứng vừa đáp ứng công năng sử dụng, vừa thể hiện nét nghệ thuật đặc trưng thời Trần.
Thân chuông được chia thành 8 ô chữ nhật, gồm 4 ô đứng phía trên và 4 ô nằm phía dưới. Các đường gờ nổi chạy dọc, chạy ngang tạo thành bố cục cân đối. Cách phân chia các mảng trang trí giúp thân chuông có kết cấu rõ ràng, đồng thời tạo không gian để khắc chữ và thể hiện họa tiết.
Không chỉ có giá trị về nghệ thuật tạo hình, chuông Bình Lâm còn lưu giữ những dòng chữ Hán quý giá. Trên thân chuông có 3 chữ lớn “Phụng Tam bảo”, mang ý nghĩa phụng thờ Tam bảo trong Phật giáo. Những dòng chữ này là một phần quan trọng tạo nên giá trị đặc biệt của hiện vật. Bên trong 4 ô chữ nhật đứng phía trên thân chuông có khắc bài minh văn gồm 309 chữ Hán. Đây là văn bản gốc từ thời Trần, cung cấp nhiều thông tin về lịch sử, địa danh, tổ chức quản lý và đời sống xã hội đương thời. Qua hơn 7 thế kỷ, những dòng chữ vẫn là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu vùng đất Phú Linh.
Một nội dung đáng chú ý trong bài minh văn xác định chùa Bình Lâm thuộc châu Bà Đồng Thượng, nằm ở giáp giới phía Bắc trường Phú Linh, nước Đại Việt. Ghi chép này góp phần xác định địa danh hành chính của vùng đất dưới triều Trần, đồng thời là căn cứ lịch sử về sự hiện diện và quản lý của nhà nước Đại Việt tại khu vực biên viễn phía Bắc.
Phần miệng chuông loe rộng, được trang trí 45 cánh sen lớn xen kẽ 45 cánh sen nhỏ. Những cánh sen nối tiếp nhau tạo thành một dải hoa văn bao quanh miệng chuông. Dù được đúc từ khối đồng nặng gần 2 tạ, quả chuông vẫn có dáng vẻ cân đối, thanh thoát nhờ cách bố trí hoa văn và tỷ lệ các bộ phận.
Trên thân chuông có 6 núm gõ được bố trí thành 2 tầng. Xung quanh mỗi núm là những cánh sen nhỏ, tạo thành hệ thống hoa văn thống nhất với phần miệng chuông. Các chi tiết được sắp xếp có tính toán, cho thấy sự kết hợp giữa yêu cầu sử dụng và tư duy thẩm mỹ của những người thợ đúc đồng thời Trần.
Năm 2005, chuông chùa Bình Lâm được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia. Đến tháng 12/2013, Thủ tướng Chính phủ chính thức công nhận hiện vật là Bảo vật quốc gia. Phó Chủ tịch UBND xã Phú Linh Lê Hà Thái cho biết, địa phương định hướng triển khai các giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị bảo vật; trong đó chú trọng quản lý, bảo vệ hiện vật, tôn tạo không gian di tích, xây dựng khu vực giới thiệu, thuyết minh và số hóa hồ sơ di sản thông qua mã QR. Địa phương cũng hướng tới tổ chức lễ khai ấn đầu năm gắn với hoạt động văn hóa truyền thống, từng bước xây dựng sản phẩm du lịch tâm linh kết hợp du lịch sinh thái hồ Noong.
Theo: dantocphattrien.vietnamnet.vn
